یک گنبد نمکی محیط زیست منطقه را آسیب می زند

مجتبی گهستونی : 100 هكتار از اراضی حاصلخیز دشت عقیلی به عمق پنج متر گودبرداری شده است تا از این خاک رس در ساخت سد گتوند علیا كه قرار است در سال 1389 آبگیری شود، مورد استفاده قرار بگیرد.

    تخریب صدها اصله درخت، از بین رفتن 100 هكتار از اراضی كشاورزی، جلوگیری از كشت صدها تن محصول صیفی همچون هندوانه، گوجه، خیار، پیاز و... در طول سال، ایجاد ناهمگونی منظری در دشت عقیلی، بیكار كردن 10 ها نفر و چندعامل مخرب دیگر نتیجه گودبرداری 100 هكتار از اراضی دشت حاصلخیز عقیلی است. گودبرداری از 50 هكتار این اراضی توسط مجریان سد گتوند علیا كه شركت توزیع منابع آب و نیروی ایران كارفرمای آن است در جوار روستای «پشت در علیا» كه روبه روی امامزاده محمدبن زید موسوم به موم زرد قرار دارد، به صورت غیرقانونی صورت گرفته است.

سد گتوند علیا در استان خوزستان و 30 کیلومتری شمال غربی شهرستان شوشتر و 12کیلومتری شهر گتوند واقع گردیده است. این سد با ارتفاع 180 متر و از نوع سنگ ریزه ای با هسته رسی می باشد .

از مجموع 29 میلیون مترمکعب خاکریزی بدنه این سد تاکنون بیش از 5 میلیون مترمکعب معادل 50 درصد آن اجرا شده است.

 در این محوطه 100 هكتاری تنها جان چند درخت كه به تعداد انگشتان دو دست است حفظ شده است. مجریان سازنده سد گتوند علیا اراضی این دشت مرغوب را در سال 1382 هكتاری چهار میلیون و 300 هزار تومان از كشاورزان خریداری كرده اند. این اراضی به فروش رفته از سوی طایفه گله كه با قیمت خیلی خوب و مناسبی همراه با چند شرط به شركت توزیع منابع آب و نیرو واگذار شده باعث شده كه این تخریب كه با خارج كردن این میزان اراضی از گردونه كشاورزی و دامپروری همراه بوده در حالی اتفاق بیفتد كه مدیركل منابع طبیعی خوزستان از واگذاری هفت هزار هكتار اراضی ملی خوزستان به روستاییان به منظور كشاورزی، دامداری و باغبانی خبر بدهد. فروشندگان این اراضی به شرطی زمین های حاصلخیز خود را فروخته اند كه خاكبرداری، اجاره ماشین آلات و به كارگیری نیروی انسانی برای جابه جایی خاك از اراضی توسط شركتی انجام شود كه از سوی روستاییان به ثبت رسیده است. فروشندگان این اراضی به طمع دریافت ثروت هنگفتی كه از فروش این میزان اراضی نصیب شان می شود، حاضر شده اند كه قید كشاورزی را برای همیشه در این اراضی بزنند و این گونه استان را از نعمت محصولات صیفی محروم كنند. فرماندار گتوند گفت: برداشت خاك غیرقانونی است اما آن را بر می گردانند. قدرت الله امانی پور فرماندار گتوند با اعلام اینكه این اراضی شخصی بوده و به پروژه سد گتوند فروخته شده است، گفت: منعی برای فروش اراضی وجود ندارد اما چون برداشت خاك از سوی مجریان سد غیرمجاز بوده لذا وادارشان كرده ایم خاك برداشت شده را بازگردانند كه اعلام آمادگی كرده اند ولی زمان پركردن اراضی گودبرداری شده مشخص نیست. وی با ابراز بی اطلاعی خود درباره میزان هكتار اراضی گودبرداری شده و خاك برداشت شده اظهار داشت: قطعاً مجریان سد گتوند علیا برای برداشت خاك مورد نیاز خود نیاز به مجوز دارند و برای اطلاع از چگونگی برداشت خاك این منطقه باید با منابع طبیعی و جهاد كشاورزی گتوند تماس بگیرید.

 با اعلام این خبر به یکی از همکاران مطبوعاتی در شوشتر از ایشان درخواست نمودیم که این موضع را پیگیری نماید که پس از تماس این دوست با نماینده شوشتر و گتوند در مجلس شورای اسلامی، سیدمحمد سادات ابراهیمی نماینده مجلس گفت: "خاكبرداری توسط شركت سازنده سد گتوند با دخالت مدیران شهرستانی متوقف شده‌ است."

از آنجایی كه نیاز به نوع خاك مخصوصی برای انجام این پروژه است به دلیل جلوگیری از ركود فعالیت‌های این شركت در ساخت سد گتوند علیا تاكنون با این شركت برخورد نشده بود، كه هم اكنون این امر متوقف شده است.

    مجوز برداشت خاك فقط برای 50 هكتار

   احمد ابوعلی مسئول روابط عمومی سازمان جهاد كشاورزی به نقل از مدیر اداره جهاد كشاورزی شهرستان گتوند در خصوص برداشت غیراصولی خاك اراضی حاصلخیز كشاورزی گفت: مجوز برداشت خاك فقط برای 50 هكتار صادر شده است. وزیر نیرو از وزارت جهاد كشاورزی و استانداری خوزستان درخواست كرده است برای جلوگیری از روند كند ساخت سد گتوند فعلاً خاك مورد نیاز برداشت شود تا مجوزهای لازم اخذ شود. سد گتوند علیا در استان خوزستان و 30 كیلومتری شمال غربی شهرستان شوشتر و 12كیلومتری شهر گتوند واقع شده و آخرین سدی است كه روی رودخانه كارون احداث می شود. در مجموع مطالعات اولیه توسط شركت های مشانیر و كایتك چین در سال 1376 پایان و توسط شركت لامایر مورد بازنگری قرار گرفت. در سال 1382 شركت مهندسی مشاور مهاب قدس به عنوان مشاور طرح جهت تكمیل مطالعات مرحله دوم و نظارت بر عملیات اجرایی انتخاب شد. عملیات احداث تونل های انحراف طرح سد و نیروگاه گتوندعلیا در اردیبهشت ماه سال 1376 و عملیات اصلی ساختمانی سد در سال 1380 آغاز شد و انحراف كامل آب رودخانه نیز پس از پایان عملیات اجرایی فرازبند در اردیبهشت ماه سال 1382 صورت گرفت. این سد، سد بلندی است كه در آخرین نقطه رودخانه كارون قبل از ورود به دشت خوزستان ساخته می شود و در پایین دست آن سد مخزنی دیگری ساخته نخواهد شد. ارتفاع سد گتوند از پی 180 متر بوده و بلندترین سد خاكی ایران شناخته می شود. مجریان سازنده سد گتوند علیا معتقدند طرح سد و نیروگاه گتوندعلیا در زمان ساخت و اجرا با به كارگیری نیروهای بومی تاثیر مهمی در اشتغال زایی در منطقه داشته و به طور مستقیم و غیرمستقیم توانسته 6 هزار نیروی انسانی را مشغول به كار كند. همچنین با اجرای این طرح ظرفیت برق كشور به میزان 2هزار مگاوات - با احتساب طرح توسعه - افزایش قابل ملاحظه یی خواهد یافت كه این افزایش ظرفیت می تواند در تامین برق صنعتی و خانگی كشور موثر واقع شود. علاوه بر آن منبع مهمی از نظر ذخیره آب ایجاد خواهد شد كه 5/4 میلیارد مترمكعب حجم این منبع تاثیر فوق العاده یی بر رشد صنایع مرتبط با آب به ویژه ماهیگیری و آبرسانی به زمین های كشاورزی دارد. و به طور غیرمستقیم با ایجاد جاذبه های طبیعی نقش عمده یی را در جذب گردشگران به منطقه ایفا خواهد كرد. ناصر كامجو مدیر پروژه سد و نیروگاه گتوند پیش بینی می كند در سال 1392 كل كار در سد گتوند به پایان برسد. او امیدوار است تا سال 1391 عملیات اجرایی سد به پایان برسد و بتوان در سال 1392 سد گتوند را به صورت قطعی به بهره بردار واگذار كرد. مشاور طرح سد و نیروگاه گتوند شركت مهاب قدس است و پیمانكار اصلی ساختمانی این طرح سد و نیروگاه، شركت سپاسد است و پیمانكاری تجهیزات نیروگاه برعهده شركت فرآب است.

    ارزیابی اثرات زیست محیطی

    بر اساس بررسی ارزیابی اثرات زیست محیطی احداث سد گتوند علیا كه قاسم مرتضایی و اصغر كهندل استادیاران جهاد دانشگاهی دانشگاه تهران و مرتضی حسینی توسل عضو هیات علمی جهاد دانشگاهی دانشگاه تهران انجام داده اند، در اثر احداث سدها و بالاآمدن آب دریاچه پشت آنها محیط دگرگون شده، برخی از فرصت های شغلی و منابع درآمد غیرمنقول مانند كشاورزی از دست رفته و حتی مناطق مسكونی نیز تحت تاثیر آب قرار می گیرند. ناگزیر برخی از سكنه مناطق مجاور سدها كه منبع درآمد خود را از دست داده اند جهت سكونت و ایجاد منبع جدید درآمدی مهاجرت خواهند كرد. سد گتوند علیا یكی از پروژه های تولید برقابی است كه در منطقه گتوند در استان خوزستان در دست احداث است. یكی از حیطه های درآمدزایی برای مردم منطقه اكوتوریسم است. وجود دریاچه پشت سد جدید و قدیم، چشم اندازهای طبیعی، آثار تاریخی (طبیعی و غیرطبیعی) فرهنگی، می تواند نقش مهمی در توسعه همه جانبه و توسعه پایدار این منطقه ایفا كند. در این بررسی از مدل اكولوژیكی گردشگری برای انتخاب مكان های تفرجی استفاده شده است كه در این مدل انواع تفرج به دو دسته تفرج متمركز و گسترده تقسیم بندی می شود. بر اساس این مدل مناطق مجاور بیشه زارها، منطقه امامزاده زید(ع)، سواحل و دریاچه سد تنظیمی، روستای گراب، منطقه آبكاسه، سواحل رود شور در شمال لالی، نواحی مسطح جنگلی مسجد سلیمان و“ برای تفرج متمركز و بیشه زارها، جزایر داخل دریاچه جدید و مناطق كوهستانی بالادست برای تفرج گسترده، قرق و مجموعاً برای حفاظت پیشنهاد شد. بر اساس این بررسی ارزیابی اثرات زیست محیطی احداث سد گتوند در رابطه با جنگل های منطقه كه از شرایط مطلوبی برخوردار نیستند، اقدامات اصلاحی و حفاظتی لازم به عمل آید. با توجه به فاصله از مراكز جمعیتی مناسب ترین منطقه جنگلی برای تفرج منطقه امامزاده زید(ع) است. حیات وحش منطقه نیز به عنوان یكی از جاذبه های گردشگری معرفی شده است.

وجود یک گنبد نمكی كه در فاصله نزدیكی از سد قرار دارد موضوی است که دوستداران محیط زیست و ساکنان منطقه را تهدید می کند. این در حالی است که مجریان پروژه که سد گتوند را پر درآمد ترین سد ایران می دانند از این رگه به عنوان رگه نمكی ناچیز یاد می كنند و این اطمینان را می دهند كه آبگیری دریاچه پشت سد و انحلال این رگه تاثیری بر آب كارون نخواهد داشت، با این وجود برخی كارشناسان اعتقاد دارند آنچه كه در گزارش ها اعلام می كند، فراتر از رگه های نمكی ناچیز است.

    35 روستا زیر آب می رود

    با آبگیری سد گتوند 35 روستا در این شهرستان ها به زیر آب می روند. جمعیت این روستاها یك هزار و 80 نفر در قالب 350 خانوار خواهند بود كه شركت آب نیرو آمادگی كامل برای اسكان خانواده های تحت تاثیر و جبران خسارت های وارده به روستاییان را اعلام كرده است. طبق برنامه، سد گتوند در اسفند سال آینده آبگیری می شود و نگرانی مجریان سد این است كه تا آن موقع، هنوز روستاییان جابه جا نشده باشند.

این در حالی است که در سال‌های 80 تا 83 تاسیسات جدیدی در برخی از روستاها احداث شد كه با آبگیری سد گتوند، این روستاها همگی به زیر آب می‌روند و باید بار دیگر برای آبرسانی به روستاهای این بخش تاسیسات جدید و شبكه‌گذاری انجام شود.

    چهار حلقه چاه نفت در بستر دریاچه سد

    شركت بهره برداری نفت و گاز مسجدسلیمان نیز در محدوده این سد، چهار حلقه چاه نفتی و خطوط لوله تولید دارد كه ظاهراً از مدتی قبل حفاری چاه های جانشین و جابه جایی این خطوط به منظور ایمن سازی تاسیسات نفتی موجود در بستر دریاچه سد گتوند علیا در حوزه عملیاتی شركت بهره برداری نفت و گاز مسجدسلیمان در دستور كار قرار گرفته است.

    محدوده سد گتوند علیا باستانی است

    در محدوده سد گتوند علیا مناطق باستانی گسترده یی وجود دارد كه باستان شناسان سازمان میراث فرهنگی خوزستان در یك فصل كاوش اقدام به بررسی آن كرده اند كه در همین خصوص انجمن دوستداران میراث فرهنگی تاریانا خوزستان از كشف هشت گورعیلامی خبر داد كه عبدالرضا پیمانی یكی از كارشناسان سازمان میراث فرهنگی خوزستان در یك اظهارنظر دوپهلو عنوان كرد در حال حاضر هیچ اظهارنظر دقیقی در مورد دوره تاریخی گورهای اكتشافی پشت سد گتوند علیا نمی توان داد. این در حالی است که پشت دریاچه سد گتوند با بیش از 90 کیلو متر طول شهرهای مسجد سلیمان و لالی را نیز در بر می گیرد که در این محدوده هم دهها محوطه را به زیر آب می برد کاری که مجریان سدهای دز، کرخه، عباسپور، کارون 3 و... در خوزستان انجام دده اند.

    جابه جایی مردم ساكن در اطراف سد

    در جلسه بررسی پیش نیازهای آبگیری سد گتوند كه صبح روز دوشنبه بیست و دوم مهرماه در محل استانداری خوزستان كه استاندار خوزستان، فرماندار مسجدسلیمان، فرماندار لالی، فرماندار گتوند و تنی چند از مسوولان استانی و محلی حضور داشتند گزارش كاملی از اقدامات انجام شده در رابطه با جابه جایی و اسكان روستاییان اطراف طرح توسط مجری طرح ارائه شد.

    برداشت خاك بدون مجوز

   در حالی که یك مقام مسوول در سازمان جهاد كشاورزی گفته است مجریان احداث سد تنها برای 50 هكتار از اراضی مجوز تغییر كاربری گرفته اند اما برای برداشت خاك مجوز نداشته اند. اما قدرت الله امانی پور فرماندار گتوند گفته است مجریان سد چون این اراضی را تملك كرده اند و آن را ملك سد می دانستند، بدون مجوز اقدام به برداشت خاك كرده اند كه در این زمینه جهاد كشاورزی اقدام به شكایت كرده است كه پرونده همچنان مفتوح است. حتی قرار شده این اراضی را بار دیگر پر كنند كه تاكنون انجام نشده است. اظهارنظر فرماندار گتوند در حالی انجام می شود كه خاك برداشت شده در ساخت سد به كار رفته و برگشت دادن آن با توجه به تخریب صورت گرفته شده امكان پذیر نیست. به نظر می رسد با توجه به اهمیت سد گتوند وزارت نیرو فشارهای متعددی را به وزارت جهاد كشاورزی وارد كرده تا از پیگیری های حقوقی خود صرف نظر كند. حتی گفته می شود مجریان سد گتوند هنگام حضور وزیر نیرو در سفر اخیر هیات دولت به خوزستان گله گذاری كرده اند كه سازمان جهاد كشاورزی مانع از تسریع در انجام ساخت سد می شود. شاید به همین دلیل است كه استاندار خوزستان در گفت وگو با رسانه ها بر تسریع در ساخت سد تاكید كرد و از دستگاه های اجرایی خواست در جهت رفع مشكلات پیش رو همكاری و تلاش بیشتری داشته باشند.